TE HAHI O INGARANGI.
ITE kaha o nga korero o etahi wahi e mea nei no te wa i a Henare VHI. i tipu mai ai te Hahi o Ingarangi, ka whakaaro etahi tangata he mea pai kia tuhia nga korero o te tipunga mai o te Hahi, hei whakaatu i te he o taua korero. He. korero nui tenei, kite ata tuhia nga korero katoa ki roto ki ta tatou mokai, tera e tae kite tekau nga lau e pikauria ana e ia. E kore matou e whakamatau kite penei, engari ka tangohia haeretia ko nga take nunui anake mete whakaaro ano ki te takoto tutira o te korero. Tera matou e whakamatau kite whakaatu i nga korero tika, ahakoa pai, kino ranei kite Hahi. Kaore enei korero i tuhia i runga i te ngakau whakamanamana, engari i runga i te hiahia kia mohio te tokomaha.
He maha nga tangata e whakahua noa ana i te ingoa, " Hahi o Ingarangi," kaore i te mohio ki tona tikanga, ki tona wa ranei i tipu mai ai. He maha atu ano hold etahi kei te he noaiho o ratou na whakaaro. Kite pataia ratou, no nawhea i tipu mai ai te Hahi ? Tera e whakahoki mai, no te wa i a Henare VIII., i a Kuini Erihapeti ranei. Tera ano hold etahi eki heTure Paremata te mea nana i whakatu te Hahi ki runga i ona waewae, ko
ona minita utua ai ki nga moni a te iwi. Kaore ano he tangata i kite i te Ture nana nei e whakatu te Hahi, kaore ano hoki ona minita i utua ki nga moni taake a te iwi. Te Tipunga o te Hahi. I te wa i tipu ai te Hahi kaore ano i mohiotia e te tangata o Ingarangi enei kupu, te Paremata raua ko te Kingitanga. Hei whakaatu tena no mua noa atu te Hahi i aua mea. Ko te Kotahilanga tuatahi tonu tenei ki Ingarangi, nana i whakakotahi te iwi, i mua noa atu o te Kingitanga raua ko te Paremata. Kite hiahia te tangata Ida mohio ki te timatanga mai o te whakapono, kaua hei titiro ki te wa i a Henare VIII., i a Erihapeti ranei, kite wa ranei i tonoa mai ai e Roma a Akutini ratou ko ona hoa ki te kauwhau i te Rongopai ki Kenete, engari me hoki rawa atu ki muri te whakaaro, kite wa i nga Apotoro. Me titiro ki roto ite Paipera, kei reira e korerotia mai ana te timatanga o te Hahi. E korero ana i te rua o nga upoko o Nga Mahi a nga Apotoro, " Noho tahi ana ratou kotahi ano te whakaaro." Ka marama i kpnei ko te ra o te Petekoha te ra whanautanga o te Hahi Tapu puta noa ite ao. Ko te Hahi tena e whakaponohia nei e tatou i roto i nga whakapono, ara, i ta Nga Apotoro, i to Naihia. Te Tikanga, o te Hahi. He mea pai kia mohio tatou ki te tikanga o te Hahi. He mea tango mai tenei kupu no te kupu Kariki " KvpiaKt) " tona tikanga "te whare o te Ariki." E rua nga ahuatanga o tenei kupu, he tinana wairua, he ropu tangata. I te taha kite mea tuatahi ko te Hahi te tinana wairua ote Karaiti. He wahi no taua tinana nga tangata katoa o te Hahi i runga i te iriiri, kei te whangaia ano hoki ratou ki nga mea wairua i ata whakaritea e te Karaiti. Ko aua mea wairua ma nga tangata anake na nga Pihopa i whakatapu e tuku atu ki te iwi, no te mea na nga Apotoro nga Pihopa i whakawhiwhi ki te mana. Ko te mahi nui ato tatou Ariki i a ia i te ao nei he whakatu i te Hahi. I whiriwhiria eia tekau ma rua nga Apotoro hei kohatu kaupapa mo taua Hahi; ako ia ano hei Kohatu Kokonga. I roto i nga mea maha i whakahaua iho ai nga Apotoro kia mahia, koianei etahi, ara kia tahuri ratou kite whakaako ki te iriiri. E marama ai tatou kite whakaritenga a nga Apotoro i te mahi i whakahaua nei ki a ratou, ma te titiro ki nga pukapuka i tuhia e ratou. I te tau a.d. 33 ka kauwhau a Pita i te kupu, a e 3,000 nga tangata i whakapono, uru
ana mai hold ki roto i te Hahi, i te mea ka oti te iriiri. I te tau a.d. 34 ka hurl a Paora ki te whakapono, a e mohiotia ana tona ngakau nui ki te mahi i te mahi a tona Ariki. I haerea e ia nga wahi katoa o Ahia Iti, o Makeronia, o Akaia, o Itaria tae atu ana ki Karia, ki Hipania. Ko etahi ano o nga kai tuhituhi 0 mua i ki i whiti ano hold ia ki Ingarangi, engari he rnaha ano nga mea i whakahe ki tenei korero, na reira e kore e taea te ki i tae ranei kaore ranei. Engari tera tonu pea e tika i tae ia kite whakatu i te Hahi ki reira, he whaiti noa hoki te moana nana i wehe atu a Ingarangi i Karia. Ka kitea e tatou i roto i enei korero te rereketanga o te Hahi i era atu ropu tangata katoa, no te mea ko tona timatanga na te Atua, he mea wairua, ehara i te tangata. Kei ware ware tatou ki tenei. Te Whakapakanga i nga Piriti, i nga Rikona. I te tau a.d. 46 ka ata whakaaturia mai te whakapakanga tuatahi 1 nga Piriti, ara i nga Kaumatua, i te haerenga tuatahi o Paora raua ko Panapa ki te kauwhau ki Ahia Iti. E mea ana i Nga Mahi xiv. 23, " I whakarite kaumatua ano raua mo ratou i tenei Hahi, 1 tenei Hahi," &c. No mua atu te whakapakanga o nga Rikona. Tokowhitu nga tangata ingoa pai i whiriwhiria e te Hahi, mauria ana kite aroaro o nga Apotoro, a whakapakia ana ratou i runga i te whakapakanga ringaringa. Ko te mahi i whakaritea ma ratou he awhina i nga pouaru i nga rawakore, he awhina hoki i nga kaumatua. Ko te tikanga hoki o taua ingoa o te Rikona he Minita awhina. Te Whakapakanga Pihopa. Kaore he kupu i roto i Nga Mahi a nga Apotoro mo tenei take. Engari i tana pukapuka ki a Taituha e hoatu atu ana a Paora ki a Taituha i te mana mo te whakapa i etahi tangata tika mo te turanga Pihopa, hei mahi i te mahi a nga Apotora. I tana pukapuka ki a Timoti i tohutohu atu ano te Apotoro mo te ahua o te tangata hei tu i te turanga Pihopa., I mua atu o te matenga o Hoani i te tau a.d. 100 kua tino tuturu he Pihopa he Piriti, he Rikona nga kai whakahaere o te Hahi i nga wahi kua taea e te whakapono. Ko enei turanga e torn, ko te Pihopa, ko te Piriti, me te Rikona te tahu o te Hahi, mai ano i tona timatanga kua korerotia ake nei, tae noa mai ki tona timatanga ki roto o Ingarangi, a tae noa mai ki tenei wa. He penei hoki te tikanga o te kupu a Ikinatiu, a te Pihopa tuatahi o Anatioka a.d. 100, i mea
ai mo te Pihopa, mo te Piriti, mo te Rikona, "Ko te wahi kaore enei e kitea kaore he Hahi." Kaore i pan te too tau i mud mai i te matenga o Hoard, o te Apotoro whakamutimga, ka a te tipn a te Hahi ki nga wahi katoa Kingitanga n Roma. Ina te kupu wEakamanarnana a nga Karaitiana i aua ra ki a Roma, " No nanahi hei ano matou, otira kua kapi i a matou o robe katna, o taone, o moutere, o pa, o turanga kaunihera, o paraki hoia, o huihuinga tangata, tae atn ki o whare whakawa." Te Taenga o nga Romana ki Ingarangi. He mea pai tonu kia mohio tatou ki teahua 0 Ingarangi i nga ra i timata ai te whakapono. 1 mua atn o te tau a.d. 50 ka taka a Ingarangi ki raro i te mana o Roma. No te tan 43 ka tae a Karauria Hiha me ona kaipuke e 800 ki Ingarangi, a whawhaitia ana e ia nga Piritani, te iwi kainga. E wha tekau nga tau i whawhai ai, katahi ka riro i a ia te mana o te whenua, a man tonu taua mana o Roma ki runga kite whenua mo nga tau e tom ran. Nga Turuiti. Ko nga Turuiti he tohunga no nga karakia Maori o Piritani. Nga korero marama mo nga Turuiti, mete ahuao ta ratou karakia, na Huria Hiha, i kite pai hold ia i a ratou main i tona taenga ki Ingarangi i te tau b.c. 55, ara e55 tau i mua atu ia te Karaiti. Eki ana ia he tangata tmo matau nga Turuiti ki nga tikanga tawhito, ara ki nga tikanga katoa e taea ana te mohio ete tangata i aua ra. E mea ana hold tetahi whakatauki o aua ra, " Kaore tahi he mea i matau, ko te Atua anake mete Turuiti Tapu." Ko te Turuiti le kai whakawa, ko ia te kai tohutohu i nga mahi katoa e mahia ana e te iwi, ko ia ano hold te kai whakaako i nga tamariki. He tino nui tona mana i runga ite iwi. Ko to ratou karakia, karakia tonu ai ki waho, ko nga wahi watea i roto i nga urn puia rakau nga wahi tino pai. Hangaia ai e raton he aata kohatu ki nga wahi pera, hei tahunga mo a ratou whakahere. E kitea ana ano inaianei i etahi wahi o Ingarangi putu kohatu, nga tohu o te karakia o nga Turuiti. Ko te reo o nga Piritani he Kereti. He reo nui tera no te whenua katoa puta noa ki Airana ki Kotarani, tai noa atu ano hold ki Karia, ara kite whenua ote Wiwi e karangatia nei inaianei ko Paranihi. No nga Romana ko te reo Ratina ; no nga Hakona, ko te reo Hakona; no nga Teini, ko te reo Nohi; no nga Nomana, ko te reo Wiwi: kongakopura e rima enei i tipu mai ai te reo Ingarihi e korerotia nei i tenei ra.
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/periodicals/PIPIWH19120601.2.5
Bibliographic details
Pipiwharauroa, Issue 169, 1 June 1912, Page 3
Word Count
1,718TE HAHI O INGARANGI. Pipiwharauroa, Issue 169, 1 June 1912, Page 3
Using This Item
For material published 120 or more years ago, to the best of the National Library of New Zealand's knowledge, under New Zealand law, no copyright exists in that material.
For material published fewer than 120 years ago, copyright may still exist. Please see our copyright guide for information on how you may use this title.
In both cases, the National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.