Rau Tau o te Pakanga Ki Tarawharaka.
I te 21 o nga ra o Oketopa o ia tau o ia tau tae noa mai ki naianei e whakanuia ana taua ra e nga iwi katoa o roto i te mana huihui o te whakakotahitanga o Ingarangi me Aerana, apiti tahi ki nga mana ririki i raro i a ia, ara, ko te take o tana ra i waihotia ai hei ra nui. hei \vhakamahanitanga kite vau tau o te pakanga ki Tarawharaka i mate ai a Roore Nerehana, tetabi o uga Atiinera tino toa atu ote Ingarihi ki nga pakanga ki to moana i nga ra o onaiuata, a, lcihei i ta:*a e nga Atimera o te Ingarihi i mnri mai tau.i
tuunga whakahirahira o Nerehana, a, kihei hoki i caea i rnua taoa atu. Ivo taua pakanga no te 21 o nga ra o Oketopa o te tau 1805; kaati mai i taua \va tae rioa mai ki cenei tan 1905, ka kotahi rau nga, tau koia te wbakaupoko o tenei tuhituhinga i huaina ai, "ko te rau tau o te pakanga ki Tarawharaka," koia i whakanuia ai e nga iwi katoa o roto i ie rangatiratanga o Ingarangi taua ra, i ia tau i iatau. Na reira i puta ai tenei whakatauaki i nga ra o mua "me kino koe kite Wiwi pena ano me to kino kite Kehua" (you must bate the French as you hate the devil;) Heoi ra i te wa i pakangatia ai tenei pa. kanga i waenganui i te Ingarihi mete Wiwi, i te 12 o nga haora o te 21 o nga ra o Oketopa o te tau 1805. Ka tu rite nga taha c rua, ko nga Manuao o te taha kite Ingarihi e 27, i raro l te whakahaere a Atimera Roore .Nerehana; no te taha kite Wiwi me Paniora e 33 i raro i te whakahaere a Atimera Wireniuwi (Yilleneuve) i te taenga kite 10 meneti te pahitanga kite 12, ka paku te pu tuatahi a te Ingarihi, kaati tae rawa atu ki te 5 o nga haora o taua alnahi o taua ra ano ka hinga te hoa riri; otira i roto i taua 5 haora o taua pakanga, 18 nga Manuao o te hoa riri, i riro herehere i pakaru hoki ia RooreNerehana kotahi te meaiwerai tealii,a, 15 nga mea i whati. Otira ahakoa te poto o te takiwa o tenei riri, ongari ko te maringi a te niataa e rite ana kite inaara e ruia ana ki te witi te maringi ana kite whenua. (Otira me whakapoto ake i kouei.) I te wa ka pipiri te riri, katahi ka hui Katoa nga tangata o tu hoa-riri ki runga king.i miaiii pupuhi iho ai. Kaati ko nga tangata katoa o te ho-a-riri he konohi katoa kite pnpuhi, i konei ka kii atu ano tetahi o una Apiha kia heke ia ki raro, kihei ra\va ia l whakaae. Ko tona niahi he baereere tonu i runga i tona Kaipuke me tona whakahauhau, rau a tahi ko teialii oona Apiha ara ko Haari. Ko te mahi a te hoa-riri he waipa mai ki tona Kaipuk", a he maha te tangata e hinga ana i te wa kotahi kua mohiotia hoki e te hoa-riri koi ra tonu te Kaipuke hari i te Haki o te Ingarihi, no reira whakamau tonu atu te riri a te hoa-riri ki reira. Kihei i roa i muri mai ka tu a Nerehana ka hinga hoki ia ki raro, ka re re atu a Haari ka whakaarahia ake ia ki renga, ka kii ake ia kia Haari ''kua oti ahau ia ratau inaiane:, kua tc ta'.cu iwi-roa puti rawa." Heoi katahi ia ka Uaria ki raro e ona tangata, i a ia e hapaingia ana, katahi ka unuhia ake e ia ano. tona Aikiha, ka übia e ia ki runga i tona kanohi me tona whetu hoki i tona 11:11.1. a u:au an;i, he wehi koi kite iho ona tangata kua mate ia, ka pouri ka ngoikore kite riri. Te taenga ki raro ka unnhia ona kahu ka tirohia e nga Rata ka kitea kaore ia e ora, ko te mahi a nga tangata he powhiriwhivi ia ia kite pukupuka. kia angiangi atu ai te hau ora ki a ia. Ko tona mahi i taua wa he inoi tona kite Atua kia whakapakaritia a Ingarangi, uie tona papa re ake ano i nga powhirwhiri hau a ona tangata mona. i runga i tona tino moliio iho kaore
he painga kite whakapau mai nga mahara kia ia, notemea kai te heke haere touu ia ki te mate, engari te whakapau atu o te ngakau kite hapai i te mahi i whakawhiwhia ai kia ratau, r hei 'tfakiri i te ingoa toa o te mana nui 0 te Emepaea o Ingarangi. I muri tata iho, ka waihotia e Haari te pakanga, katahi ka heke iho ki a ia ka noho 1 tona taha, ka toro atu tona ringa kia hariru raua ko Haari, ka totoro atu hoki to Haari kar/< raua, katahi ia ka karanga ake kia Haari, "Kai te pewhea te haere a te pakanga ? " ka kii atu a Haari tekau marua tekau mawha ranei nga kaipuke o te hoa-riri kua whara, ka kii atu ia "kanui te pai" ka ki atu Haari, "e rna tekau meneti ahau e whiua k&hatia ana e te hoa-riri" muri iho ka kitea e ia me ona tangata he tikanga katahi ka hurihia to ratau Kaipuke, ka waiputia e ratau, ka hinga he nui atu te tangata. Ka karanga ake a Nerehana "Haari Haikatia" ka kn atu a Haari kua Haikatia. I muri i tena katabi a Haari ka kii atu, me tuku pea te whakahaere o te pakanga kia Koringiwuiv? (Collingwood) ka kii ake a Nerehana "kaore au e whakaae i te wa ia aae ora nei" me tona whakamatau ake ano kite maranga kaati kaore e kaha, ahakoa i oti maha nga korero a Nerehana, kaore e warcware ana i a ia tenei kupu kia Haari. "He tangata mate ahau, notemea kai te tere rawa taku heke haere, a, e kore au e roa rawa kua memeha atu;" me tona karanga ano "kia toa hia toa! " "E pewhea ana rate \va ki oku whakaaro'? " he nui te aroha o te oranga ki nga tangata katoa, koia nei ona kupu 1 korero ai i te wa e whakataca ana ia kite mate, (ara c whakahemohemo haere ana.) I muri ma: i enei kupu a ana, katahi ia ka kii ake kia Haari, "Mehemea kite mate au. me whakahoki toicu koiwi ki Ingarangi, kaua hoi rukea atu ki waho kite moana." Ivaati i runga i te kaha o te haruru o nga purepo, mete kaha hoki o te whawhai, a, muri mai ka hakiri ake ia i te Umere a nga tangata katahi ia ka patai ake. he aha tenei e Urnelvtia nei, me tona kite hoki kua kii katoa tona taha i ona tangata, katahi ka kiia atu e Haari, kua wiini i atatan te whawhai katahi ka whakapuakma ake e ia tona kupu whakanmtunga i a ia e whakaea ana. "Kua tutuki i a au taku mahi; he mea atainoi naaku kite Atua." !Mucu ana enei kupu ana hemo ana hoki ia. Kaati i runga i enei mahi toa a tenei tangata a Nerehana kite hapai i te mana mete rangatiratahga o te Emepaea o Ingarangi, waiho ana ko ia hei pou-tokomanawa mo te mana toa o Ingarangi, a, e haere nei te Hitori a m ona i roto i nga kaupapa korero o Ingarangi, mai o tana wa tae noa mai ki naiunei; e kore e wareware i roto i nga whakatipuranga maha e heke mai ana ki tenei ao. Otira kotona tino kupu atu e tioro nei i roto i ng.i tannga o nga whakatipuranga maha, aim atu ki nga whakatipuranga kai mua e heke mai ana, ara, i a ia e whakatata haere a.m ki ugMannao o te hoa-riri, ka tu ia i
runga i te paparewa o tona Manuao, katahi ia ka rotarota ki katoa o ona Manuao (ara ka whakahauhau) ka mea:—"E tutnanako ana a Ingarangi kia mahi ia tangata i ta ana mahi" (England expects that every man will do his duty.) Koia nei ona kupu e tioro nei i roto i nga taringa o te iwi Ingaribi, rnai i te tau 1805, fcutuki noa ki tenei pito o Lenei rau tan 1905, a, era h'oki e toro ki roto ki nga taringa o nga whakatipuranga kihei nei ano kia whanan mai. Tera tetahi tangata rongo nui o mua mo runga i tenei banga ite whawbai, ko Neporiana Ponipata tona ingoa; he tangata tino toa atu ia mo runga i tenei hanga i te riri. I taea hoki e ia te raupatu ce nuinga o nga mana nunui katoa 0 te ao, toe atu i a ia te raupatu ko Ingarangi. I reira ka puta te kupu a Ncporiana "Tukua tatau hei rangatira mo nga taha tika o te moana mo nga haora e ono, a, era e riro ko tatau hei rangatira mo te ao katoa" I te tau 1804 ka paoho te pakanga i waenganui ia raua ko Peina, katahi ka whakaaro a Neporiana, koia nei te wa tika hei whakataetaetanga ma ana kia Ingarangi, i te mea kai te whakararu ke p Ingarangi ki ta raua riri ko Peina. Katahi a Neporiana ka tahuri kite mahi kaipuke hou mona me te whakapakari hoki i ona pa i te tua whenua, me tona tahuri hoki kite rapu tikanga e taea ai e ia te pana nga Manuao o te Ingarihi ki waho o tetahi waahi moana 1 watnganui i Ingarangi me Wiwi. A e kiia ana taua waahi ko te (English Channel) kia rite ai tona whakatauki i runga ake nei, "kia riro ko ia hei rangatira mo taua waahi moana i roto i nga haora e ono." Kaati i tino whakapau nui a Neporiana i tona matauranga kite rapu tikanga e raru ai i a ia a Ingarangi. Ooira kihei a Neporiana i mohio tera a Roore Nerehans kai te noho tupato tono mo runga i aua whakahaere katoa a Neporiana. Na reira te ngakat< o Neporiana i whakakake tcnu ai kia Ingarangi, he mahara nona era e memeha atu i a:a te mana 0 Ingarangi mo runga i tenei hanga 1 te riri. Kaati i te tau o muri mai i te pakanga a Ingarangi raua ko Paniora (ara te 1805) ka uakina e Neporiana tona whakaaro kia whawhaitia e ia a Ingarangi, katahi ka whawhaitia nei e ia, ka hinga' nei a Wiwi i roto i tena pakanga ka aranga tena pakanga ko "te Pakanga o Tarawharaka" (Battle of Trafalgar) ktatuhia i runga ake nei. Otira kihei rawa te ngakau o Neporiana i ngata i wehi ranei i taua hinganga ona ia Ingarangi; katahi ka penei tona whakaaro "ahakoa kotahi e rua ranei hinganga o te tangata, ka ara ano ia i muri iho" mete penei ano o etahi whakaaro i roto i a ia, ahakoa kore e hinga i aia a Ingarangi i te moana, engar'i hei te riri kite tua-whe-nua ka hinga i a ia a Ingarangi.
Katahi ia ka whakatipu i taua whakaavo ona, kotalii tekau rga tau i muri iho o te pakanga kua tuhia i runga ake nei, ka mohio a Neporiana kua tino pakari tona whakaaro mo te whakatete k:a Ingarangi, ctira i roto i taua tekau tau kua tuhia ake nei, te inahi a Neporiana be amio i tona taua, me tona cahuri hoki kite whikap ikari i tona taua me ona pa tuwafcawata katoa, mohio raw a ia kua rite kacoa nga mea ki runga ki ta tona whakaaro i hiahia ai ia mo te whawhai kia Ingurangi. Katahi ano ka huakina e in tona whakaaro riri kia Ingarangi, katahi ka whawhaitia e ia, ka hinga a Wiwi i roto i taua pakanga, mau herehere atu hoki ia ite taua a Ingarangi j raro i te whakahaere a te Tiuka o Werengitana, (Duke of Wellington) ka aranga tena Parekura ko Waataru (Waterloo). Ka rohea atu i kona te mana toa o Wiwi kite riri, ka tu no Tngarangi te mana toa kite riri, mai i taua \va tae noa mui ki tenei ra. Otira whanoiti ano a Ingarangi ka raruraru, mehemea kaore a Purutia i tere mai mete taua whakapiki ia Ingarangi, "kua pari te ihu" i mahara hoki a Neporiana he taua whakapiki taua taua i a ia i te mea i haere mai a Purutia me tona taua i raro ite Haki o Wiwi, no te taenga mai kite paenga ote pakanga, katahi ano a Neporiana ka mohio, e he kai kari tonu ia i ona kauae tenei, koia te take i hinga ai a Wiwi, a, i tu ai hoki a Ingarangi.
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/PUKEH19051106.2.4
Bibliographic details
Puke ki Hikurangi, Issue 25, 6 November 1905, Page 2
Word Count
2,146Rau Tau o te Pakanga Ki Tarawharaka. Puke ki Hikurangi, Issue 25, 6 November 1905, Page 2
Using This Item
For material published 120 or more years ago, to the best of the National Library of New Zealand's knowledge, under New Zealand law, no copyright exists in that material.
For material published fewer than 120 years ago, copyright may still exist. Please see our copyright guide for information on how you may use this title.
In both cases, the National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.