NGA KORERO A TE KAWANA RATOU KO NGA RANGATIRA MAORI O WAIKATO. I TE HUI KI A KAWANA KEREI, I KOHANGA, TIHEMA 12th, 1861.
"KIA WHAKAKOTAHITIA TE PAKEHA NE TE MAORI."
Waata Kukutai (Ngatitipa): Haere mai, e te Kawana, haere mai ki Waikato, haere mai kite whare kua pakaru, kite ara kua ururuatia, kite taiepa kua pakaru* baere mai ki nga bipi kua marara>. kaore he kai liaki mo nga hipi koia : i marara ai. Nakit, koe i tiki kl te wae-nui aTaane. Haere mai ki o noboanga. Tenet kua kapi nga buarabi. Haere mai ki uta. Heoi ano. AJliipene Kaibau (Ngaliteata): Tenei te baere nei qku papa, aku teina, te kawe neii nga taonga k\ te wliare, kei a koiitou t<? tikanga. Beoi ka tae mai ki to koutou aroaro. Te Kawana, a te Herewbini; Kite mea, ka palai au ki a koe, ka ulna mai ranei? Te Herewim (Ngatitamalio): Patau
Te Kawana: He aha ta Waikalo e mina nei, c rapu nei? Herewini: Taku e minamina ai ko laku aroha ano, kia karanga k! (aku boa, kia te Kawana, baere mai. Tena koe, baere mai 1 runga i i te aroha, i runga i nga kupu a Poiatau; ahakoa kua ngaro ia, tenei ano ana kupu, baere mai e te Kawana i runga i lepaikTa kite.koe ia ma ton, kia kite inaiou i a koe. Ete Kawana tena koe, ka fcaranga hoki au ki a koe; utua titku. laku c korero atu nei, kua oil am taku, kua korpro nei hoki au i laku. He palai atu tenei naku kia korero koe i taa. 1 penei hokiau kiautua tau palai, note meako taku aroha lenoi ki a koe: kaore hoki au i mobio ki tau palai, na ka korero au i taku; i palai au e palai mai ana ; palai mai e palai aiu ana. 1 penei au, utua laku korero aroba. . /Te Kawana: Ekore an c ahei te korci-o atu me kore e mobiotia nga uiea e rapu ai kouiou. I baere manuwhiri mai au ki konei, a e kimi ana au i nga moa e hiabialiu ana e kouiou. Tenei pea kouiou le rapunei, i baere mai ranei abau i runga i ie rangimarire? Ae ra boki. Tenei au, kua lae mai i runga ite aroha mete am* wbai ki a kouiou kaloa, a e rapu tonu ana au ki tetalii malii maku hei painga mo kouiou. Horiwini: E boa cio Kawana; kia rongo mai koe. E toru nga mca c whakaaio ai, ' ko te aroba, ko te r&ngimarie, .ko ie whakapono. E loru akumea o wliirkaaro ai, ko te Kingi, ko te kara, ko le fori. Te Kawana: He tauhou ahau i kbhei:'e pai ana kia wbakaniaranvaiia au ki enei mra kaloa. He alia rahei le kingi ki ta koutou wbakaaro? - Herewini: Tona wbakaraaramatanga tenei. E toru aku i wbakaaro ai, ko ie Kingi, ko ie kara, ko le rori, ko laku wbakamaruma tenei. Te Kawana: Tena koa: he.aha ki a kouiou les likanga o te Kingi? Herewini: lie Kiogi no matou ano, na maiou, no; tenei motu no Niu Tiraui, no matou, no nga tangata o Niu Tiraui. Te Kawana: Hei Kingi ranei ia mo nga Pakeba? ; I - Herewini: Nou ka pai mai e Kawana ki taku Kingi, ka .pai, ! Te.Kawana: Hei Kingi ranei mo ralou auake e manaaki ana ki a ia? ! Herewini: No martpu ra, no nga tangata o Niu Tirani. Te Ivawana: Ka pewheatia ralou ekore e pai ki a ia ?
Herewini: E pai ana lioki, ko nga tangaia kaloa o Niu Tirani. Te Kawana; Hoki atu ana, ko taua patainnoKa pe\ybealia ralou e wbakabawe ana ki a ia? Herewini: Kaore an ,e mohio, kahore eiahi e pai ; kabore nei hoki i rcre kiwaho o Niu Tjrani. Te Kawana: Ki taku mohiolanga, ka tokomaba nga tangala ekore e pai ki a id. Na, ka pewheatia? Ka tobea ptilia ranei e koutouko ia ano hei kingi maratou? Herewini: Ha! kaore ra e kino, e pai kaloa ana. : 'l'e Kawana: Kua whakaae. ranei a Ngapuhi ? . Herewini: No Niu Tirani katoa, katoa. Te Kawana': Kua wbakaae a Ngalilipa? Herewini: Ae ra, no Niu Tirani katoa, 110 Niu Tirani boki a Waikalo. Te Kawana: He mana. pewbea te mami mo te kingi? He aha te mabi niana? . Herewini : Te mabi mana. K.ua niobio koe ki tenci molu ki Niu Tirani be wbawbai tana mahi. No te taenga mai o pga Karajpiture ka rqpu au, ka kitea ki roto ki nga Karalpilure;. koia au ka banga i tenei palaka hei puru i aku toio: koia au i wbakaaro ai i roto i enei tau kua pabure nei. Te Kawana: Kabore ano koe i wbakaaro ki letabi atu ritcnga bei whakaniutu wbawhai, kia uru katoa ai nga'iwi ki roioT Herewini: Ko ona kai patu i tenei mea, te Kino, ko te whakapono, ko te aroba', ko ton a kai palu. Korerolia iriai e te Kawana, le kino te pai; i mea au kia honoa mai hoki te aroba kite aroba; koia au i korero ai i nga mea e loru, koiaj,ena. X Te.Kawana: I haere mai - au i le wbenua 'tawhiti hei mabi i te pai, hei hohou i le rongo ki tenei molu. Herewini: Ko nge au tena ne? I haere mai koe kia pai tenei motu ne? (Ka kairanga aiu a te Herewini kite whakaininenga. E rongo ana koulou, ne? Ka oho ake ralou, Ae, ae.) Ko te aroba, ko le whakapono, ko ona hua ena ole pai. I baere mai koe kite wbakaora i tenei motu, ne ? ; Kapai to korero, e Kawana. Te Kawana: Kua tae mai aiij hei ka\ye niai i te rangimarire ki lenei whetiua. Na, tenei taku le rapu lonu nei, ka iohea putiu ranei e koulou kia waiho tenei hei kingi mo ratou ekore e pai, ekore .e laljuri ki a ia ? Berewini: Kaore au 1 mohio kei wabo elabi, Kna korero au, ko le molu nei, a Niu Tirani. Te Kawana : Ko Ngapuhi, kei Ve wbakjikaliore.
Herewini: Kahore be kupu kia tae-mai ki au. Te Kawana: Otira,..ki te kore ratou e whakaae, ka pewhea? ka tohea kinotia e koutou? Herewini: Kit aroba matou ki a matou Maori nei. Te Kawana: Heoi ano pea to koulou; kia waibo ia hei raogatira mo nga iwi e ahuareka ana ki a ia. Herewini: Ae ra. bei kingi; beikingi mo nga iwi o Niu Tirani. Te Kawana: Kahore ra: tokomaba nga tangaia kua whakakahore atu ki a ia. Herewini: Kahore au i mobio kite kupu, kia tae mai ano ki an. Kaore ano au kia rongo i te kupu. Te Kawana' Otira, ki taku matauranga, kei te wbakakaboretia atu ano ia: a ka tokomaha kite pera akuenei Na ka rongo koulou ki au inaianei; ako te tikanga pai ano ia, kia tino mobiotia a talon wbakaaro mo tenei mea. Ekore rawa e tnkua ,e ait, kia bapainga tenei tangata hei upoko mo nga iwi ekore e pai ki a ia. _ Heriwini: Kaore ano kia tae inae te reta kiau, te reta kii, kaore e pai: koiaau t mea ai, kua pai katoa. Te. Kawana: Ekore ra eunuhiu e au telabi kupu whakamohio i a te Herewini. Kahore ranei be tangata ke atu o Waikato, mana e korero mai, inaianei, nga mea e rapua nei e te iwi ? Te Whi Panawaka (Ngalibine): Ko ta maiou kupu tenei, kua oti te korero atu e Te Herewini ki a koe. Ko te arolia, ko te whakapouo, ko te pai; ko taku tena e korero atu nei ki a koe. Ko aua moa e loru. Ko te kingi, ko te baki, ko te rori. Te Kawana: Tena, koreroiia mai. He aba, ki a koutou, te tikanga o te kingi? be aha hoki te mabi e mea nei/ kia mahia mo koutou? Te Wbi: Kua kii atu e maua inaianei, ko nga mea e loru. te Kawana: Kei te mea ranei koutou kia wbakaturia ia hei rangatira mo telabi iwi? Tokomaba nga Maori e kii ana, " Kabore; ekore matou e taburi ki a ia." Engari, ki te wbakaturia ia bei pani mo nga bapu e pin ana ki a ia, ka mobiotia eau tera: tena, ka wbakaritea kautia tetiabi langata bei Rangatira mo nga iwi ekore e pai ki a ia, kite peratia e koutou, me kii atu abau he tangata kino koulou: a, ekore rawa rawa te niabi wbakatinga a eiahi tangata i eiabi, e lukoa e abau kia puta. Te Wbi: Kaore au i mohio e baere ana etahi ki wabo o nga iwi o Niu Tirani, kahore he reta kiau.
Te Kawana: E kit ana a Ngapuhi, ekore rawa ratou e tango i a la, a be tini nga baf>u e pera ana te kupu. Mekii rawa roar kontoii inaianei, ka tohea .putia ranei ia hei Rangatira mo nga tangata ekore e pai ki a ia, kuhore ranei ? Te Whi: Kitiai au 1 mohio e haere ana ratou i waho. Te Kawana: T.eoa, e mea ana ranei knutou ki nga rangatira o Ngapuhi, me eiabi aiu iwi, kia meinga ratou hei taurekartka ? . Te Whi: Kabore ano au kia ata kite noa i o rat;iu reta. Te Kawana : Kaua ra e webi, engari kia pono te korero. Te Whi: He Niu Tirani katoa matou. Te Kawana: Kia iika koa te korero, ano he hoa aroha. Kaua e wbakarerea le patai, otira kia tika rawa mai te uiu. Oli, e tnea ana koutou, ka inau patu koutou kite hunga e kino am ana kite kingi ? Te Whi: E kore au e baere kite whakawehiwehi. Kite kore ratou e baere mai, ekore au e wbakawebiwchi; erangi ma ratoti ano e baere mai, e matau ana hoki ratou. Te Kawana: Na, katabi au ka kite i te tikanga ota koutou kupu Pai,*' "iiangimarire." Katabi ano hoki ahau ka taliuri ki ie mabi pai ki nga iwi katoa o te wheuua, a puta noa. Te Wbi: Ae ra, e mohio ana ratou, e mohio ana hoki au, no te mea, he Niu Tirani katoa. Te Kawana : I awangawanaga au. I,boa au, tera pea e rere koutou ki riinga ki nga iwi e whakahawe ana i to koutou kingi, iti te pehi i a ratou kia langohia ai to kmgi bei klngi mo ratou. Mei pera hoki, kua wbakaaro au, maku ratou e liaki i runga i tena tikanga. Ko tenei, kua ora taku ngakau. He mea noa ki au ie ingoa mona; kite huaina e koe hei kingi, bei rangatira ranei, be\ aha maku?. Kabore aku whakaaroki a ia. Ko taku tenei e mea ai inaianei, ka tahuri au ki nga rangatira e awhi ana i au, aka mabi au ite pal. Ko te honga lcahore e taliuri mai kite awhii au, kaboree whakaarohia e au. Akuanei, ki laku third, ko Hi rangatira ko ia rangatira tef kingi motona iiapii ake. Aki te baere mai glabf o ehei liapu ki au, ie rua e lorii ranei, aka iriea "Ko to matou kingi tenei" kia pera roe te kingi o Ngapuhi, o era atu iwi, ka mea ata ahau ki a ratou, 44 Kite pai kotitou kite tuku i to koutou rangatira la nga, e pai ana, hei aba maku ?" Ekore e roa. ka rua tekau (20) aku kingi i rdU* i Niu Tirani; Engari hoki ngia kingi ie mahitahi ana ki au, ka
wbai rawa, ka whai rawa ano hoki o ratok im. . Ruihana (Ngaiitipa): Kia rongo mai i takii he kupu kotabi. I baere inaM runga i te pai to korero, i te. atywhai lo korero, e bara i te . hanga to aiawhai; no ta'wahi lo atawhai, no te rangi to alawhaj, naku ko& i. kawbaki - mai, to niatou ariki. Ka puriiia e autaku i kooei; ko te aroha, -ko te tqre: wbakaI'origo ana tatou e nolio nei, ko lo.kupu be pai. Kaua koe e titiro ki ta.niatou e korero atu nei he mahi lamariki; ki temeakop kia abatia tena mahi lamariki, ka hinga hoa i ho; i itiro mai ki nga tangata i banga ai e Te Alua, kaua e litiro. ki nga rakau o te Maori, ta te inea he iwi kuare te Maori, kaua Koe e whakaaro ki.tena m<?a; nie he inea ka pemM k>e, km alii ka inea, ae, he mahi laaiarik'; ki le tiihea e koe, kaiahi ka inea, he mea nui. ,Te Ao-p-ie-rangi. (Tainur: He korero taku ki a koe; taku korero mo lo whakanui i taku mahi, ito Niu Tirani. Taku kupu ra, he Niu tirani au, mete motu he Niu Tirani. Na. mete mahi be Niu Tirani, ahakoa e taku papa, e tau ke ana. nga iwi, e wehe ke ana i ona whakaaro, kolabi ano le iwi. R-jkohauga mai au, e pohelie ana . i oku rileoga Maori, whakariiea ana e koe, e nga. iwi kaloa olugarani. Kaialii au ka mphio ki lenei mahi, nga mahi o nga iwi i matau ki lona inahi. Inaianei, ele Kawana, enoho pai ana a roto i te awa nei, i te rori'e tuhera nei. Pahemo ana koe ki tawahi, puta mai ana he Kawana ano: kibai i roa te nohoa r nga o tena Kawana, kua lahuri mai ki an; kihai i lahurihuri, kibai i aha. He tolo ano oku, whiiingia ana e te ra, kite ana l e ap kaioa, lioalu ana ki runga o Akarana, e Waikato, e au hoki, boaiu ana ki runga ki o ture mabi ai, a hoha noa iho. kihai i taea nga laiuia, ka he ano, kaaraano, pebiaiha; kabpre aku pouritanga, kptahi alu anp taku wbakaai'o, noreira mai ajip taku pai,; npreira mai anp taku tika, taea npatia lenei Kawana kua hoki. .Kibai> i rangona tona kupu ki ,oiia boa ai*oba, na ka lorb tealiiki Taranakj; rangpna noatia akey kua. toro: warea kile okaoka, Au,Au.Kota teMappi banga tena, "He aba tena, he aba lena?" Na, tae ana mai koe. Haere mai e le;Ka,wana* haere mai ki Niu Tirani., Waibptia « koeie haere pai ana te kahui bipi nei, mete kauri i whakatupuria c koe, waihp ekoee tupu pai
aha; hoki nra mai koe, kua kali ete kiore, kna kino; kua pakaru ngd hipi, kibai i laea le whakuhoki ki roio ki le taiepa. Inaianei , ka kilea mai koe, ka A'e koe hei hepara rno j nga hipi, nan ano i whangai nga taruiaruo |te kaari mo njra hipi. Rere, ele Kawana; | uau, na. le Pakeba, i whakamomona lenei ! niea e kiianri ean he ngarara. Uokohanga | e mahi kuare ana, na ka waiho i runga i to jwhakaoro. Ka niobio te Maori, E! he mahi lenei, he ngarara kino lenei. "E ki na koe ki le iwi i whakaae ki le kingi, kaliore . i whakaae. Akuenei ka rere te whakaaro i lie-kingi ki runga kite kupapa: kaore au e ! wehi i Waikato, aliakoa be moanaa Waiikalo. Kiipai to whakaaro ki le motii nei, I ka kupapa au: ka toro te alii, me buna e laku papa. Ko nga kupu a Potaiau, kote Wbakapono, ko le Ture, ko le Aroha, Heoi nga kupu i rongo ai oku taringa. E kore e buna alue au ki a koe. Raru nei ko6, koia lenei e kii aiu nei, he aroha. Na, ka karanga kia koeeieKawana," kupapa Waikato," kaioa. katoa. Kati le tarahai, lahuri mai, Korero haere i runga i tau i kite ai koe, ka hoki ai ki le wbare. Me he korero Maori tenei, kautua mai. Wiremu Te- Whroro (Ngatfmahula): Wbakarongo mai e Kawana, kia korero am au ki a koe mo. te rilenga o ie korero a nga taugaia e korero aiu nei ki a koe, mo nga iwi kaore e pai ki le kingi. He kore whakaaluranga na aua iwi kite kingi, koia ka kii te kingi, nona katoa nga tangaia Maori o Niu Tirani. Me he mea ka lae mai ki le kingi, kii mai ai, " Kaore inaiou e pai ki le kingi," ka wailio marire aiu : ka whakaae, ka riro mai kite *ingi; kite kore tonu e whakaae ka waibo. marire aiu; e penei ana le rilenga. Kia korero aiu au i te rilenga o la le Ao mo te kupapa. E kii, e ki.no ano ia ki le kingi, ka kii le kingi, nona kaloa era, he kore kupu hoki na raiou. Mo ta Uuihana e kii aiu hei ki a koe, kia waibo noa iho te kingi, e pena ana ano hoki ki abau, me waiho noa iho: kauu koe e wbaka* aro ki reira. Kua pula ano boki to .kupu mo te pai, lie paitau i haere mai ai. Kua puruiia e nialou katoa, e tera e tera, mo tera wahi mo tera wabi. Heoi ano taku.
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/MMTKM18620205.2.3
Bibliographic details
Maori Messenger : Te Karere Maori, Volume II, Issue 5, 5 February 1862, Page 1
Word Count
2,763NGA KORERO A TE KAWANA RATOU KO NGA RANGATIRA MAORI O WAIKATO. I TE HUI KI A KAWANA KEREI, I KOHANGA, TIHEMA 12th, 1861. Maori Messenger : Te Karere Maori, Volume II, Issue 5, 5 February 1862, Page 1
Using This Item
Tūnga manatārua: Kua pau te manatārua (i Aotearoa). Ka pā ko ētahi atu tikanga.
Te whakamahi anō: E whakaae ana Te Puna Mātauranga o Aotearoa The National Library of New Zealand he mauri tō ēnei momo taonga, he wairua ora tōna e honoa ai te taonga kikokiko ki te iwi nāna taua taonga i tārei i te tuatahi. He kaipupuri noa mātou i ēnei taonga, ā, ko te inoia kia tika tō pupuri me tō kawe i te taonga nei, kia hāngai katoa hoki tō whakamahinga anō i ngā matū o roto ki ngā mātāpono e kīa nei Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga : Purihia, Tiakina! (i whakahoutia i te tau 2018) – e wātea mai ana i te pae tukutuku o Te Puna Mātauranga o Aotearoa National Library of New Zealand.
Out of copyright (New Zealand). Other considerations apply.
The National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.