TE WHAKAPONO I ROTO I NGA HURAI.
He takitahi noa atu te taunga iho o te kanohi ki nga korero penei te ahuareka; ki nga korero i whiriwhiria mai i te "Rongo-a-Ra" o Taparini, te nupepa o era korero penei kua oti i te tuatahi. E koa ana o matou ngakau, no tc mca, ka tukua atu te roanga o aua mea, ki nga kai titiro, no taua nupepa ano. [lie roanga no tcra i taia i Hanucre.] Ka mca aTc Haiti, jMiuita o Notona, i Hokcne, e tata aua ki Makavvliiri, i Ingarangi,—ka mca taua minita, ko tc tini o tc tangata e ahu ana te titiro ki Ega Hurai i roto i a tatou, a, ka whakaaro ko enci nga tauira o nga Hurai katoa. Otiia, be he tera) ekore e tika kia waiho nga [lurai noho ki Taparini, ki Ranana, ki Parihi, ki Parini, bei tauira mo nga iwi katoa, e nobo be ana enei, e aru ana i nga tikunga be o nga Tauiwi, te bunga e wliakatuperuperu ana kite Whakapono, te bunga e abu ke ana kite taonga karakia ai. He be tcnei ki tona whakaaro ; e rite ana kite tikanga i karangatia ai nga tangata tokotoru bei korero i te abua o te kanicra. He Ingaribi, tetaln o ana tangata, he Wiwi tetahi. He Heamani tetabi. Haere ana te TV r nvi ki nga wbare e nobo ai te kemara i roto i te pa, a, ko tana whakaahua i whakapaia putia. Ko te Heamani, i baere ki nga pukapuka o nga kingi titiro ai, a, konikohia mai ana i reira tana korero mo te abua o te kemara. Ko te Ingaribi ia, i haere tera kite koraba, kite wahi e nobo ai te kemara, ki Arapia, a haere mai ana i reira tana korero, no te mea, ko te wahi pu tera e nobo ai, e tino kitea ai te abua. Na, ko nga tangata, e mea nci kia kitea te abua o nga Hurai, me penei mete Ingarihi, me abu te titiro ki nga wbenua c noho motu ana nga Hurai, me anga te titiro, ki Pohena, te rangatiratanga o Porana, ki Ptuhia, ki Paritaina. E kotabi te kau ma wlia nga tau ona, i tana aronga atu ki nga Hurai; i wbakaakona ia ki Kemareti, a, oke noa tona ngakau kia ata k> tea ai. I nga tau eono, e whitu, i haerere tonu ia kite tini o nga whenua o Oropi matakitaki ai. Na tc Hobaiete ctahi o nga mom i ora ai ia, nana ano ctahi. Na, me kavve haere ia, i nga tan2;ata wbakarongo i tana korero ki tc tini o nua O O
whenua i liaerea e ia; ko te nui ia o te korero ma tona hoa, ma Te Kata, te minita o Ranana, e whakakapi. Ko tetabi onga pa tuatahi i haerea e ia, ko Pearini. ; ko tc wahi tenei o te tuaraki o Oropi e tino whakahe nei ki nga tikanga o te Karaipiture. Ko te pa whakaako bara tenei, ote taha tuaraki o Heamani. Ko te nohoanga ia o nga tobunga wbakapono kore, o nga tangata whakabe i nga ritenga ote wbakapono. Ko nga tangata o tera whenua, e rere ana nga whakaaro ki runga ki tenei mea, ki tera mea; otiia, ko te mea e ora ai te wairua, e takabia ana tera. Ko te oranga i roto i te toto o to tatou Ariki o Ibu Karaiti, be mea noa tera ki a ratou. I taua pa 0 Pearini, ko to ratou kupu wbakatauki tenei, mo nga mea katoa e kinongia. ana, " Ebara i te mea mamao." Me be mea, no reira ake, e takoto ana ki o ratou aroaro te Kupu o te Atua, kihai i manakobia. Ko te Kupu ote Atua, i takiritia nei e Matini Ruta, mo nga iwi o Heamani, ko taua mea nui, kihai i whakanuia e ratou. Otira, i nga tau kua pahure ake nei, e pai haere ana te rangatiratanga o Purubia. No te mea, ko Pearini te tino pa e tukua ai te tangata kia karakia i ana tikanga e pai ai ia, no te mea, kabore be ture pelii mo te karakia, e abu tonu. mai ana nga Hurai ki reira, e baere nui mai ana boki. Na, ko nga Hurai o reira kua oti te iriiri kite -tikauga i a te Karaiti 2,000; ko te mahi o te Mibinere o reira lie wbakaako i te tini onga Hurai e rere mai ana kite ui i nga tikanga ote wbakapono, be wbakaako kura boki. He tikanga nui tenei ki uga Mibinere o nga Hurai, otira, ebara tera ite tino mea manawareka. No te roanga o tona noboanga ki reira, ka mea ia, " Ebara ano tenei i te tino tikanga e rongo nui ai nga Hurai i nga tikanga o te rongo paia, baere ana ia ki Pobena. Ki tonu o ratou pouaka i te paipcra, i te pukapuka wbakapono, a, ka tukua ki a ratou te pukapuka wbakaae o te Kingi o Puruhia, kia kauwhau ratou ki nga Hurai katoa o taua rangatiratanga, i nga Hapati o nga Hurai. I eke ratou ki nga tu kata o tera wbenua; be kete nei, be mea raranga, no te penei mete kareao, takoto ai taua mea, ki runga ki nga wira e "wba; erua lioibo pai no Porana. Hohoro tonu te baere, penei ana mete baere ote bariata i Ingarangi. Ite kainga tuatahi ipa ai ratou, baere atu ana kite Mibinere. He tangata pono tera, a, aroha mai ana ki a ratou, tukua ana te kupuwhakapai mo ratou i roto ite Ariki. Otiia, ko te tini o nga minita i kino ki a ratou, i te rongonga ai be karakia, he kauwhau tenei mo nga Huiai. Ko era minita, e kuare ana, be hunga ngutu kau. Heoi te roa o nga niata o aua minita i te meatauga atu, he korero mo te Hurai tenei; otiia, ki;bai i taea te pehi e racou, no te mea, kua riro mai te pukapuka o te Kingi. Kihai ano hoki 1 taea te wliakakapi i o ratou whare karakia, tukua noatia matou ki roto ki nga whare karakia, tukua noatia matou ki roto, kauwhau ai. Ite tuarua o
nga kainga i liaere atu ai, tae tonu atu kite minita o taua wahi, a, taia ana lie korero mo te kauwliautanga whakapiritia ana kite pa taiepa o taua kainga. Ko te tikanga ote korero tenei ki taua pukapuka.—l te ra Hapati o nga Hurai, ka turia he kauwliau kite iwi o nga Hurai, ke whakaatu ki a ratou ko te manakotanga ano tenei o Iharaira, ko Ihu o Nahareta. Te ohonga i oho ai nga Hurai, ekore rawa e wareware e tona ngakau. Ko te kowhetewhete e te tangata, ko te ohooho, ko te ngahau, nui atu; no konei i kitea ai, heoi ano nga iwi e tino aro ana ki nga tikanga ote whakapono, ite ao katoa. Mea noa te Rapi, kia kaua ratou e tapoko kite whare karakia; whakawehiwehia ana e ia ki nga karere, hei tuhituhi i nga ingoa o te hunga e tapoko ana ; kihai i maharatia tana riri. Whakamine ana 200, lie mea ano 300, he mea ano 600 o nga Hurai e tapoko ana kite whare karakia ote whakapono, kia roDgo i te kupu o te Rongo Pai, i te mangai ote Mihinere. Ekore ianei e hono te kite ite mea penei, i nga ra tuatahi o te Rongo Pai, a, taea noatia enei takiwa. Ano te ata wliakarongo o aua tangata, i rcira ano te Wairua Tapu o te Atua, inalioki to ahua pai o nga kai whakarongo. Mutu kan ano te kauwliau mete katakia, ka liaere nui mai nga ITurai kite Mihinere kite uiui i tenei tikanga i tera tikanga, kite wliakamavie i o ratou ligakm e ihiihi ana. Nui atu te 1 kalia o nga Hurai kite tautohetolie •, ekore ianei e ata kitea to ratou niaia penei, e te liunga e matakuare ana ki a ratou. Aliakoa ko to nui o nga iwi kihai ano i wliakapono kite Mihaia kite manako o Iharaira; a, aliakoa e whakau ana ki nga ture a Molii, he nui ano kite wliakarongo ki n<ra _ ' o o kupu o te pono. I nga tautohetolienga o nga ITurai, ekore e ata matauria te tukungaiho o nga korero ki o ratou ngakau, no te mea, e huna ana c ratou nga wliakiuga ote ngakau. I tetahi rangi ka tautohetolie te Mihinere ratou ko etahi Hurai. haere ?'oa atu taua mhiita, whakaaro ai, kih i; i ng'ito ana kupu kite manawa ote hunga ra. Muri ilu"» ka tae atu ki a Hurai, tangi ai, kia whakina mai e ia, ko Ihu o Nahareta ra nei te Mihaia, te wkakauranga m j tona wairua ? Ka toro atu te ringa o te Mihinere ki taua Hurai, ka takoto tetahi o nga ringa kite pukapuka o te Atua, ka mea, " lie pono ano to taua turanga i tenei wabi kite aroaro ote Atua; he penei ano te pono o te kitenga o Iharaira i a la, a, i roto i te liinengaro matamarama ka titiro atu ki aia i werohia e ratou ! Xui atu te hiahia o nga Hurai, kia totohe ratou ki nga Mihinere. he tuku i nga tikanga o te Tamura to ratou pukapuka ake ki nga Mihinere ; otira, he mea ano, i ahu mai te pai i reira. I mea ki aia tetahi Hurai, i muri ilio o te tautolietohenga o ratou ko te Mihinere, i hoki pouri nei ki tona whare, i mea taua Hurai, " Koiapea, ko te tika ano kei a ia, engari ia e piri pu ana kite kupu e whakaponohia ana e ia.'' Me haere ano ki taku whare titiro ai i nga
kupu o te Karaipiture i whakaatu ratou ki au; <c a, ko konei kitea ai ko te ngakau pakeke o te Hurai i ngawari noa, ko tona kaki i tuohu ano. Kahore ianei he tauira e tautotohe ai ki nga Hurai. He mea ano, ko tetahi wahi o nga korero pai o te kawenata hou e panuitia ana ki a ratou. A. ka mea i muri, iho, " Koia ra Dei, ko te Kawenata hou tena ? Kihai matou i matau he pena nga korero ahuareka o tena pukapuka." Ewhitu to kau o nga Hurai i iriiria kite Ewhena, a, he nui ke atu, i haere ki nga kainga o ko atu iriiria ai. Me kawe te runanga ki tera whenua tikanga ngaro, ki Ruhia; ki tera whenua e araia ana ete pouri, e pehia ana e te tangata kotahi, e whakatu ana i ana tikanga i pai ai. Ko nga pa kohatu o taua whenua, ano e whai kanohi ana kite titiro, e whai taringa ana kite whakarongo jko nga katipa, me nga kai mataara o taua whenua, nui atu. I tana tapokoranga ki nga kaha o te whenua o Ruhia, ka ki atu tana hoa haere, " Ekoro kei Ruhia koe e haere noi." He mea whakatupato tera, kia tupato ki nga mahi, kia tupafco ki nga kupu. Otira, na te atawhai o te Epera, a Arikihana, a, na te atawhai o t-mei Epera e ora nei, i ngahau to ratou mahi Minihere kite rangatiratanga o Porana, kua uru nei ki Ruhia, i nga tau etoru te kau, a, ko nga Hurai o reira, kua oti te iriiri 300. I te rangatiratanga o Porana, kihai i, tukua kia kauwhau nga Minihere ki nga whare karakia, penei me Puruhia; otiia, i whakaaetia te tuwhanga o nga Karaipiture, ki nga Hurai o Porana, he iwi matau nui, e kake ake ana to ratou matau i nga hapu katoa o nga Hurai. Ko nga Pour ate iwi rukeruke moni, i nga iwi katoa o te ao; a, no te mea, kihai i whakaaetia kia hoko whenua nga Hurai noho o reira, he mea tuku o ratou moni, o nga Hurai, ki nga Poura, a, mau ana nga kainga o nga Poura i a ratou, kia utua mai ra ano aua moni i tukua atu. Nawai ra, whano takoto te whenua o Porana kinga ringaringa o nga Hurai. Ko nga hua o te whenua, mc nga kau i riro i nga Burai mo o ratou moni tuku atu. lui ia, e pena ana ano ra nei a Ruhia me nga tangata o Porana, ka mea mai te Mihinere, E tohungaana Ruhana kite whakaaro, kihai nga Hurai i rite ki a ratou te tohunga." I mea ia, i, kuare te ahua o nga tangata o Ruhia, kuare kite titiro atu, heoi ano te iwi i tirohia kinotia e ia i ana whenua katoa e haere nei ia. Ka mea taua Mihinere, ahakoa kuare te ahna o nga tangata o Ruhia, ahakoa poka ke te tu, he iwi pai aDO ratou, he iwi tohunga kite whakaaro.
[Tera atu te roanga.]
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/MMTKM18550301.2.32.6
Bibliographic details
Maori Messenger : Te Karere Maori, Volume I, Issue 3, 1 March 1855, Page 27
Word Count
2,143TE WHAKAPONO I ROTO I NGA HURAI. Maori Messenger : Te Karere Maori, Volume I, Issue 3, 1 March 1855, Page 27
Using This Item
Tūnga manatārua: Kua pau te manatārua (i Aotearoa). Ka pā ko ētahi atu tikanga.
Te whakamahi anō: E whakaae ana Te Puna Mātauranga o Aotearoa The National Library of New Zealand he mauri tō ēnei momo taonga, he wairua ora tōna e honoa ai te taonga kikokiko ki te iwi nāna taua taonga i tārei i te tuatahi. He kaipupuri noa mātou i ēnei taonga, ā, ko te inoia kia tika tō pupuri me tō kawe i te taonga nei, kia hāngai katoa hoki tō whakamahinga anō i ngā matū o roto ki ngā mātāpono e kīa nei Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga : Purihia, Tiakina! (i whakahoutia i te tau 2018) – e wātea mai ana i te pae tukutuku o Te Puna Mātauranga o Aotearoa National Library of New Zealand.
Out of copyright (New Zealand). Other considerations apply.
The National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.