Te Waka Maori. TURANGA, HATAREI, PEPUERE 22, 1879. TE WHAWHAI I TE KEEPA O KURU HOPI.
PATUNGA O NGA HOIA O INGARANI. Te korero o te waea mai o Ingarani inaianei, he korero wehi rawa. E rima rau nga hoia o te Ingarihi, e ono rau hoki nga iwi mangumangu, hoa o te Pakeha, e ono te kau hoki nga apiha hoia Pakeha, ktia patua katoatia i te Keepa o Kuru Hopi. Engari taihoa e whakamaoritia nga korero waea, kia whakamaramatih atu i te tuatahi etahi tikan«-a e marama ai o matou hoa Maori ki taua kainga. °Ko te koroni ia i tu ai a Ta Hori Kerei hei Kawana i toha hokinga tuatahi atu i tenei motu. Ko te Keepa o Kuru Hopi, ara ko te " Keepa" tona ingoa e whakahuatia aua, kei te pito kite tonga e takoto ana o Awherika—ara te pito ki a tatou nei. Tera e mahara etahi o matou hoa kite whakaaturanga ote ahua o tau whemia nui, o Awherika, i roto i te Waka \te taua 1874. Ko te Keepa i whakaritea e te Tati, i te tau 1600, hei kainga unga mo a ratou kaipuke kite uta kai, wai hoki, muri iho ka timata e ratou te whakanoho i taua kainga hei koroni. (He iwi a te "Tati" no Horana, he whenua kei te taha hauauru o luropi.) Nga ingoa o nga iwi mang - mangu e noho ana i nga wahi i te takiwa o te Keepa, he Hatenetata, he Kawhera, he Huuru. Ko etahi o nga Hatenetata i waiho e te Tati hei Haurereka, ko etahi i aia atu ki tua o nga maunga; heoi, ka nekeneke haere nga rohe ote koroni. Ite tau 1795 ka horo taua kainga i nga kaipuke manuwao o Ingarani,
riro ana te kainga, engari i whakahokia ki Horana i te tau 1802. I a Hanuere, 1806, ka horo auo ; a i te tau 1815 ka whakatuturutia ki Ingarani. Ko nga tangata o Horana i noho i te Keepa kihai i pai kia noho i raro i te mana o Ingarani, no reira ka heke atu ratou ki Tarauawara noho ai hei kainga tuturu mo ratou, kei uta tena kainga kei te taha raki c te Keepa, a whakaturia ana he Kawanatanga mo ratou i reira ite tau 1848. Muri iho ka puta he raruraru i a ratou ko nga iwi mangumangu, ki a ratou ake ano hoki, no kona ka tohe ratou kia huia mai to ratou kainga ki nga whenua o te Kuini i Awherika, no reira i te tau 1877 riro mai ana taua kainga ki a te Kuini. Kaore matou e ata mohio awa inaianci ki nga take o nga raruraru i te Keepa i tenei wa, e ahei ai matou te whakamarama atu ki o matou hoa Maori, engari tenei ake pea te' ata mohiotia ai. Na, puta ana he raruraru, a tukua ana e te Kawanatauga o te Keepa etahi kupu ki a Hetiweo, te Kingi o nga iwi Huuru, kia whakaaetia mai e ia. E ki ana tetahi impepa o Merepane, o te 21 o Hanuere, i penei te tikanga o aua kupu, # ara:—" (1.) Me tuku mai nga tangata hara nana i kahaki i nga wahine o Natara. (2.) Me homai kia 600 nga kau. (3.) Me pakaru am nga hoia ote Huuru ki o ratou kainga. (4.) Me lino whakaae kia hoki nga mihinare ki o ratou kainga, metiaki pai hoki'i a ratou. (5.) Me whakanoho hoki ki reira tetahi tangata whakahaere tikanga mo te Kawanatanga. I kii te Kawanatauga me ata whakawa marire nga tangata i hara. E korerotia ana e rima te kau mano nga hoia a Hetiweo ; e tae ana hoki tona mana ki waenganui rawa atu o Awherika " Heoi, i te 20 o Hanuere ka tae mai ki tenei motu tetahikorero waea no Banana, Ingarani, ara:— "Ko nga korero i puta mai i te Keepa e ki aua kua whakaae a Hetiweo, te Kingi Huuru, ki etahi o nga tono a te Kawanatanga; ko etahi, me waiho marire kia hurihuri tona ngakau. Kaore i whakaae te Kawana ki tena, ko tenei e whakawhaiti ana i ona hoia ki ona rohe. " Tetahi korero, e ki ana ko Hetiweo hoki kai te huihui i ona hoia tini noa. E kore pea e taea te arai i te riri." Muri iho ka puta mai enei korero waea ki raro iho nei:— Raxaxa, 25 o Hanuere. Nga korero mai o te Keepa, e kiia ana kaore ano kia puta mai he kupu whakaae a Hetiweo ki nga tono ate Kawana tae noa mai kite 16 o nga ra. No konei e mohiotia ana e hiahia ana aia kite riri. E whanga marire ana te rangatira o nga hoia o Ingarani ; engari e takatu ana kite whakawhiti atu ite rohe. No te 12 o Hanuere i haere ai nga hoia Pakeha ki te whenua o nga Huuru. Te Keepa, Pepuere 10. Ko te Jtangapu hoia te 24, me etahi mangumangu e 600, kua mate i nga Huuru e rua te kau mano—totahi ka hunaia. ravvatia taua rangapu. E 60 nga apiha Pakeha i mate rawa, e rua rau hoki nga hoia. E wehi ana kei mate a Natara. Kua karanga mai te Kawana kia hohoro te tuku atu i etahi hoia. E rima mano o nga Huuru i mate rawa. [He kainga a Natara no Ingarani kei te taha o Awherika ki. te tonga. Tona pamamao atu i te Keepa rate takutai, e 700 tae kite 800 maero.] Baxa>-a, Pepuere 11. Tenei kai te nta atu ki runira kai puke, inaianei ti.nu, e ono rau huia haere i raro ; e rua Rangapu
hoia turupa (e rua niano) me nga pu repo, e rere ana kite Keepa. I roto ite wiki kotahi e takoto mai nei, ka rere atu etahi hoia tokomaha rawa e taea ai te peehi rawa i taua riri. Pepuere 12. E rua te kau ma rhria mano o nga Huuru i huaki ki etahi o nga hoia o te Rangapu te 24, me etahi iwi mangumangu e 600; riro °na i ratou 100 wakona (kaata nei), kotahi mano pu raiwhara nei, me nga paura, me nga haki ote Rangapu. E rima mano o nga Huuru i mate rawa, 500 o te hoia Ingarihi i mate. Ko nga rangatira katoa o nga hoia i mate katoa, kaore i whai morehu. Kua tono mai te Kawanatanga o te Keepa kia hoatu he hoia haere i raro, he hoia haere hjUho hoki. He nui te oho o te iwi o Ingarani. V, * HE KTJPXJ NO MXJEI MAI. E whitu rau nga hoia Pakeha me nga mangumangu kua mate i nga Huuru. I poapoatia nga apiha e 30 kia haere atu i to ratou kainga i noho ai, a, patupatua katoatia ana. Kua tukua e Ingarani he kupu ki Pamupei (Inia) me tetahi kainga e tata ana ki reira, he ki atu kia tukua etahi hoia ki Natara. Te kau ma rua mano hoia e rere atu ana inaianei ano. Kua oho katoa te iwi katoa o Ingarani, e nui haere ana te tara o te riri. I whai korero tetahi o nga Minita o te Kawanatanga o Ingarani ki tona pouri mo te matenga o aua tangata i patua ra, kiia ana i roto i te wiki kotahi ka tukua he hoia tini noa kite Keepa, e taea ai te peehi rawa i aua iwi tutu. I whai korero hoki te TJpoko o te Kawanatanga, karanga ana aia kite iwi kia ngakia rawatia taua mate. Pamtjpei, Pepuere 13. Ko te Kawanatanga o Inia e ki ana kia tukua atu etahi hoia' i reira hei patu i taua iwi tutu, nga Huuru. * . ' Ranasa, (Ingarani), Pepuere 14. He pehipehi i mate ai nga hoia me nga apiha o te Rangapu te 24. He mea hunuhunu, arai poapoatia, katahi ka ohua e nga Huuru e toru te kau mano rawa, ka patupatua katoatia. I pipiri tonu te whawhai; he nui rawa te maia o nga apiha me nga hoia katoa, he tini nga Huuru i hatepea e ratou. Ahakoa tu i te mata, i te tao, motu i te patiti, i maia tonu ; ahakoa whakahemohemo ana etahi, tohe noa kite patu i nga Huuru, na te mea ka ngaro katoa katahi ka mutu. E rima mano o te Huuru i mate. He mate wehi rawa e takoto mai ana mo taua iwi. Te kau ma rima nga tima whakaharahara e rere atu ana i Ingarani kite kawe hoia ki taua kainga, a e kore e mahue tetahi tikanga e ora ai nga Pakeha noho kainga i taua whenua. Atekeeti, (Aatareeria) Pepuere 17. Kate Karane (kaipuke) i kawe mai nga rongo korero ote Keepa tae noa mai kite 27th o Hanuere, ara: — I huaki nga Huuru kite kainga i noho ai tetahi o nt»a matua o nga hoia. Kihai i taea taua kainga ite maia o nga hoia, engari i riro i nga Huuru etahi o nga taonga te mum. Te kau nga wakona (kaata nei) me nga kau me nga kai i riro i a ratou. Muri iho ka huaki nga ho>a kite hoa riri (i tetahi wahi), whati ana te Huuru, engari kihai i tokomaha rawa i mate. Heoi, ma matou ano e ata whakaatu ki nga Maori te whakahaeretanga o teuei riri.
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WAKAM18790222.2.8
Bibliographic details
Waka Maori, Volume I, Issue 22, 22 February 1879, Page 313
Word Count
1,553Te Waka Maori. TURANGA, HATAREI, PEPUERE 22, 1879. TE WHAWHAI I TE KEEPA O KURU HOPI. Waka Maori, Volume I, Issue 22, 22 February 1879, Page 313
Using This Item
Tūnga manatārua: Kua pau te manatārua (i Aotearoa). Ka pā ko ētahi atu tikanga.
Te whakamahi anō: E whakaae ana Te Puna Mātauranga o Aotearoa The National Library of New Zealand he mauri tō ēnei momo taonga, he wairua ora tōna e honoa ai te taonga kikokiko ki te iwi nāna taua taonga i tārei i te tuatahi. He kaipupuri noa mātou i ēnei taonga, ā, ko te inoia kia tika tō pupuri me tō kawe i te taonga nei, kia hāngai katoa hoki tō whakamahinga anō i ngā matū o roto ki ngā mātāpono e kīa nei Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga : Purihia, Tiakina! (i whakahoutia i te tau 2018) – e wātea mai ana i te pae tukutuku o Te Puna Mātauranga o Aotearoa National Library of New Zealand.
Out of copyright (New Zealand). Other considerations apply.
The National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.