TE MAHI "WHAKAPATU NGAHEREHERE.
Tenei ka panuitia atu ki raro iho nei etahi o nga korero i panuitia e te Pokera mo te mahi whakapau ngaherehere i etahi atu motu o te ao nei, i panuitia e ia i tona tononga i roto i te Paremete kia tuaruatia te panuitanga o te Pire Ngaherehere o Niu Tirani, i te 14 o Hurae kua taha nei:— Ko Takuta Huka, i roto i tetahi reta i tuhia e ia mo nga whakahaeretanga tikanga ki Hirana, he motu kei te akau o Inia, i whakaputa ki etalii korero i tuhia mai ki a ia i nga motu e huaina ana ko nga Kiwata Aerani, kei te Wet a Inia, koia tenei:— u He nui rawa te ahua ketanga o etalii motu i etalii e takoto tata tonu ana ite walii kotahi. Ko te he kua pa ki nga mea pakupaku o aua motu e mohiotia rawatia ana na te tangata anake ano i whakahe. E korerotia ana i mua ai he waoku ururua katoa aua motu ; a ko nga tangata kaumatua o aua motu i kite i te takiwa i nui ai te ua ki reira, i marumaru ai hoki i te ngaherehere nga hiwi me nga wahi katoa kaore i ngakia kite kai. Na te paunga o nga rakau te mate o muri i puta ai. Ka whakatuwheratia te whenua kia hangai nga hihi o te ra ki runga, tona hanga he maroke, he raki rawa, kaore hoki te ua e tae iho ana ki nga pakiaka o te tarutaru. Te takiwa ua i enei motu e hara i te mea he rangi kapua pouri, marumaru tonu nei te ahua; engari he ua mutumutu, ua ana mao ana, ua ana mao ana, mete kaha rawa hoki o te ra i waenganui o nga uanga. E mimiti wawe ana hoki te wai i te kore whakamarumaru mo te whenua, a ngaro ana hoki, pakihi ana, nga puna wai me nga awa wai." Ko te Hau, te tumuaki o te Hunga Whakaputa i nga Matauranga, kei Amerika, (he Runanga), e ki penei ana, ara:— "I tenei wa ano e tuhituhi atu nei au, ko nga nupepa o te ao e whakaatu mai ana ki a tatou i tera aitua whakaaroha, a te mate kei Inia i te hemo kai • a ko te Kawanatanga o Ingarani e whakaputa ana inaianei i tona kaha nui kite whakaiti i taua mate e kore nei taea whakakore rawa, taua mate ra e whakaarotia ana ki tona ahua mai, hei tino matenga
ia mo etahi mano tini tangata o nga tangata whenua 0 Inia e noho ana i tawhiti atu o te wahi tuwhanga kai a te Kawanatanga. Na, no runga ite ata whakaaro kite take o tenei aitua, e kimihia ana i roto 1 w. ha ; kaatur anga kua tae mai ki a tatou, ka tino mohiotia ko te tmo take o taua mate ko te whakapaungao nga ngaherehere, i nui ake nei te holioro o te pau 1 enei tan kua taha nei i to te takiwa i era tau o mua; a no reira hoki, no te tuwheratanga ote whenua ki'te ra mete hau, i tino puta ai taua aitua mate nui. Ko te Makarere, lie tohunga matau rawa, ron<*o nui, no Wi Wi, e ki ana & He oranga mo te katoa kei roto i te tikanga tiaki ngah.ereh.ere, na reira ka kiia hei malii tika rawa ia ma te Kawanatanga. Ko nga mea katoa e hiahiatia ana e te tangata i tona oranga e noho tata ana kite taha o taua tikanga tiaki ngaherehere; te mahi whakatupu kai, te hanga whare, me nga mahi ahuwhenua noa atu, kei reira anake he huhuatanga, kci reira anake he tikanga e tika ai, me i kore te rakau kua he aua tikanga katoa. He taonga nui te ngaherehere mo te tangata, mo te Motu katoa ano hoki. Na reira i tika ai te mahi hokohoko, mete kawekawe taonga ki 0 te ao i whai tikanga ai, i tiakina ai, i ora ai, i rangtitira ai, i rongo nui ai. E hara ite mca ko te rawa anake e puta mai ana i runga i te whakaliaere tika o nga ngaherehere e mohiotia ai tona tikanga. Engari he nui rawa nga painga e tau ana kite whenua i runga i ona ngaherehere, ara kite motu e whai ngahere ana; koia ra ko te whakatumau mete whangai i nga puna me nga awa kite wai, ko te ■whaka-u i te oneone o nga maunga kei riro i te wai, ko te whakapai mete tuku oranga ki roto lei to ao o te rangi. Ko te hanga ngaherehere nui nei lie mea whakaliore he mea whakamate i te kaha o n«a hau tupuhi e kahaki nei i nga kakano, e whakakino nei hoki i te tupu, o nga rakau i te maioiotanga : he huihuinga he puritanga liauku hoki ia; ho mea whakamarumaru hoki ia i te oneone o nga raorao, o nga kaokao maunga hoki; kei reira ia te wai ua e rere ana ka araitia e te mano tini o te pakiaka, o te rakau, ote aha atu, aka mimiti ki roto kite oneone ka ata heke ma roto i te whenua, tae marire ki nga awa. Kei te ngaherehere hoki he tikanga mo te ao o te rangi, ara mo te makukutanga e makuku ai, mo te maroketanga ranei e maroke ai, e paki ai. Na, kite whakapaua te ngaherehere, ma reira e roa ai nga takiwa paki, a raki tonu iho te whenua ; ma reira hoki e kino ai te whenua i te waipuke, e tahia atu ai hoki te oneone o te kaokao maunga. He nui nga motu i riro ai te paunga o ona ngaherehere hei aitua rawa mona, hei take he noa iho mona. He mate tenei e tika ana kia tupatoria e te tangata, ara ko nga ngaherehere kia kore e nui atu te whakapaunga i to te mea e tika ana mo nga tino mahi ate tangata kia taea. E kore rawa hoki e kore te he o te mahi maumau ngaherehere ; kia rau noa rapea nga tau e mahi ai te iwi i muri ka taea ai ano he oranga —ara kia tupu ake ano he ngaherehere hou. Na, kua kitea nuitia enei tikanga katoa, na reira-. i riro nui ai te whakaaro o katoa nga tangata whakahaere tikanga, i roto i nga whakatupuranga katoa, ki runga kite tikanga tiakanga ngaherehere." Ko te Kareenita, o Haako, tetahi; e korero ana kite ahua o tetahi kainga kei Hauta Amerika, e liuaina ana ko "Warenihia. E ki ana i mua ai kotahi tonu maero mete hawhe te mataratanga atu o tetahi roto purotu, ataahua rawa, 1 taua kainga, he mea taiawhio katoa taua roto kite ngaherehere. Muri iho ka tapahia nga rakau, takoto watea ana te whenua; muri rawa iho ka mimiti haere te wai o taua roto, a tae ana kite wha maero
mete hawhe te mataratanga atu i taua kainga. Katahi ka whakatokia ano kite rakau, a, mutu rawa ake nga tan e rua te kau ma rua, kua hoki mai ano te wai o te roto ki ona rohe tawhito. _ Ko Harehi Kiriri, he tangata rongo nui no Amerika, e ki ana:— "Me lie mea kua kapi katoa ano kite ngaherehere, pera me mna, a runga o nga maunga, me nga pari kohatu, o tenei porowini (kei Niu laka), a ka waiho kia tu ana mutu noa te whakatupuranga kotahi o te tangata, penei kua iti haere te kino o nga waipuke, kua kore e mimiti nga puna wai; kua tuturu tonu te heke o te wai i roto i nga awa, ko nga apu hau ka ngawari iho, e kore hoki e nui rawa te mate 0 te hua rakau i te tupuhi. Kua tini noa hoki te manu hei whakaahuareka i a tatou ki tona reo pai kite tangi, hei hoa awhina hoki i a tatou kite whawhai kite hanga ngarara pakupaku e kai nei i nga' kai; ka nui noa te' tupu o te pititi ma tatou, ote tiere, o era atu hua pai hoki, ka tata nei te ngaro rawa inaianei i te tupuhi, i te hanga ngarara pakupaku hoki, te kai. Tetahi, kua nui atu he kau ma tatou, kua nui ata he waiu o runga o te whenua patiti iti iho i to te whenua katoa e whakatupuria ana kite patiti inaianei." He nui nga korero o ia wahi o ia wahi i panuitia e te Pokera, he mea, whakaatu katoa i te he e puta mai ana i runga i te mahi whakapau ngaherehere—ara, te he o te tupu o te kai, te iti haere o te ua, te mimiti o nga awa, mete he ote rangi, ara he raki. Otira kia kotahi hoki ta matou e korero, ka mutu. No roto ia i tetahi pukapuka mo nga tikanga " Whakahaeretanga Ngaherehere ; " he mea tuhituhi na Takuta Paraone. Eki ana taua tangata:— " Pera ano nga he e kitea ana ki Nota Amerika 1 runga i te whakawateatanga o nga ngaherehere, ara kei nga wahi kua roa e mahia ana e te tangata. Kua kitea e au ano ki reira nga awa wai tawhito kua parautia, a heoi te mea i mohiotia ai he awa ko tona ahua hapua e takoto haere atu ana i nga paamu. I korero mai nga tangata noho ki reira, ito ratou taenga tuatahitanga mai kite ngaherehere he wai katoa i roto i aua ara wai e heke tonu ana ; a j no te hinganga o te ngaherehere, ka takoto watea hoki te whenua, ka whitiugia e te ra, ka parautia hoki, katahi ka mimiti haere, nawai a, ka maroke rawa. He nui nga rau tangata me o ratou whanaunga i toroa e au, i nga wahi o Not a Amerika kei te Ingarihi e noho ana, i ki mai ki au kua mahue i a ratou nga wahi i nohoia e ratou i te tuatahi. Te take, ko nga awa i nohoia e ratou nga tahataha, mahara noa e mau tonu te wai, i mimiti rawa, pakihi rawa, i te ngaronga ote ngaherehere i tuaia e ratou. Otira e kore ano e haere ki etahi whenua ke atu i Ingarani nei ano te kite ai i te he o te oneone i te ngaronga o te ngaherehere—ara te maroke, te raki. Ko au tonu kua kite i etahi wahi nui i te taha hiwi e nui tonu ana te wai o nga puna i te wa e tupungia ana te whenua e te rakau ; a no te korenga o te rakau kua kore hoki, kua pakihi. Tera atu hoki etahi wahi whenua i kite au he whenua maroke ia i mua ai, no te whakatokanga kite rakau, a kate tekau ma rua tau e tupungia ana, katahi ka wai te whenua mete nui haere o te wai i roto i nga tau katoa, ka -timata hoki te toto haere etahi awa pakupaku nei. Na, kei raro i te marumaru o te rakau ka mau tonu te makuku o te whenua, a i etahi wahi ka humenetia hei puna, hei awa, kei te ahua o te oneone te tikanga."
Permanent link to this item
https://paperspast.natlib.govt.nz/newspapers/WAKAM18740811.2.9
Bibliographic details
Waka Maori, Volume 10, Issue 16, 11 August 1874, Page 196
Word Count
1,868TE MAHI "WHAKAPATU NGAHEREHERE. Waka Maori, Volume 10, Issue 16, 11 August 1874, Page 196
Using This Item
Tūnga manatārua: Kua pau te manatārua (i Aotearoa). Ka pā ko ētahi atu tikanga.
Te whakamahi anō: E whakaae ana Te Puna Mātauranga o Aotearoa The National Library of New Zealand he mauri tō ēnei momo taonga, he wairua ora tōna e honoa ai te taonga kikokiko ki te iwi nāna taua taonga i tārei i te tuatahi. He kaipupuri noa mātou i ēnei taonga, ā, ko te inoia kia tika tō pupuri me tō kawe i te taonga nei, kia hāngai katoa hoki tō whakamahinga anō i ngā matū o roto ki ngā mātāpono e kīa nei Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga : Purihia, Tiakina! (i whakahoutia i te tau 2018) – e wātea mai ana i te pae tukutuku o Te Puna Mātauranga o Aotearoa National Library of New Zealand.
Out of copyright (New Zealand). Other considerations apply.
The National Library of New Zealand Te Puna Mātauranga o Aotearoa acknowledges that taonga (treasures) such as this have mauri, a living spirit, that connects a physical object to the kinship group involved in its creation. As kaipupuri (holders) of this taonga, we ask that you treat it with respect and ensure that any reuse of the material is in line with the Library’s Principles for the Care and Preservation of Māori Materials – Te Mauri o te Mātauranga: Purihia, Tiakina! (revised 2018) – available on the National Library of New Zealand’s website.