Dominion
I whakarewaina Te Dominion i te Rā Tōminiana tuatahi, i te 26 Hepetema 1907, ko tōna whāinga matua kia poua mai he reo whakahau tikanga tuku iho i te tāone matua. Ko tētahi o ngā niupepa o te ata, ko te New Zealand Times, he niupepa kāore i pai ōna whakahaere, he rerenga nā te Liberal Party. Ko te niupepa pakari kē ake ko te Evening Post kāore i aronui atu ki ngā mahi tōrangapū, engari anō ngā kaipakihi, i aronuitia atu e ia.
I te whakarewanga o te niupepa o ia ata kotahi tau i muri i te matenga o Richard John Seddon, kua eke ki te 16 tau ngā Liberal e noho ana hei Kāwanatanga, ā, e rima atu anō ō rātou tau hei Kāwanatanga i muri mai. Ahakoa rā, kua tīmata te heke o te rōpū Liberal i raro i a Sir Joseph Ward, ā, ko ngā kaihautū me ngā kaipupuru hea o te Dominion he tino rārangi whai mana o ngā mema Pāremata whakahau tikanga tuku iho, me te tini o ngā kaiupuru pāmu nunui o Waitaha, o Te Matau-a-Māui me te Wairarapa. Tētahi āwangawanga nui o tēnei hunga, ko ngā kaupapa here o ngā Liberal mō ngā ture mahi, mō ngā penihana me ngā ture pupuri whenua, tae noa ki te wāhitanga o ngā pāmu nui whakaharahara o te tuawhenua. He tino kaitautoko tēnei niupepa i te Pāti Reform o William Massey, me ōna kaupapa here.
Ko te etita tuatahi ko Charles Westwood Earle, ā, ka puritia e ia taua tūranga taea noatia te ngahuru tau mai i 1950, hāunga ia ētahi toru tau i muri i 1930. Koia hoki te kaiwhakahaere matua o te kamupene niupepa mō tētahi wā roa, ā, he tino mātau ia ki ngā hiahia motuhake o te poari o te Wellington Publishing Company. Ahakoa i tautokona ngā kaipupuri whenua, me te ngangau i ngā ‘kaipōraruraru kāhui kaimahi’, i tautoko hoki te niupepa i ngā ritenga wāhi mahi papai, i tautokona hoki te mātauranga kore utu. Otirā i tautoko te Dominion i ngā hokohokonga here-kore i roto i te Emepaea o Ingarangi, i noho hoki i te taiepa mō ngā take hoko waipiro, me tana whakahau i te kaupapa here kia ‘mā katoa te hunga heke mai ki Aotearoa noho ai’. Mai o te tīmatanga, i whātoro atu ngā moemoeā o te niupepa ki hea noa atu i ngā whaitua whāiti noa o Te Whanga-nui-a-Tara. Tērā anō hoki te whānuitanga atu o ngā pitopito kōrero mai i te Wairarapa, i Manawatū, i Te Matau ā-Māui, me ngā kaituhi i Māhitāone, i Papaioea, me Heretaunga. Ko te tohanga tuatahi o te niupepa e 2,600, ā, kua piki ki te 20,500 taea noatia 1914.
Nō te taenga ki te tau 1927, kua tino piki te kaha o te Wellington Publishing Company kia āhei ia ki te hoko, ki te kati hoki i te New Zealand Times. Kotahi tau i muri mai kua nuku mai ki tētahi whare e ono paparanga te tiketike i te Tiriti o Mercer, i nōhia e ia taea noatia te tau 1970.
I roto i ngā ngahuru tau, ka āhua rerekē haere te tūnga tōrangapū o te Dominion. Ka tumeke te niupepa i te wikitōria o Reipa i te tau 1935, ā, ka huri te niupepa ki te mihi ki te Pirīmia hou ki a Michael Joseph Savage engari kāore i roa i muri mai ka huri ki te ngangau i ngā kaupapa here ‘socialist’ a te Kāwanatanga. Nā ngā whakahē a te Dominion me ētahi atu niupepa ka huri ngā uniana ki te whakarewa i te niupepa motuhake a te Pāti Reipa, te Southern Cross, i Pōneke. Koinei te hoa whawhai tuatahi i ngā ata mō te Dominion – whawhai ā-tōrangapū, whawhai ā-tohanga hoki – mai i te katinga o te New Zealand Times. Nō te tau 1959, e waru tau i muri i te katinga o te Southern Cross, kua tino huri ngā kaihautū o te Wellington Publishing Company ki te whakaū i tā rātou tautoko kaha i te mana o te Kuini o Ingarangi, me ngā tikanga tuku iho o Ingarangi, te wātea ki te kōrero, ki te hautū i ngā mahi kaipakihi hoki. Ahakoa tērā, i whakaae anō rātou tērā tonu ngā wā ‘e tika ana kia uru mai te ringaringa o te kāwanatanga whenua.’ Kāore kau he here tōtika, mai o tērā wā, ki tētahi pāti tōrangapū.
I te ngahuru tau mai i 1960, i tautoko te Dominion i te hononga o Aotearoa hei whenua pakanga ki te Pakanga i Whitinamu, engari i tūhono anō ki te hunga tiaki kaitaiao i whakahē ki te whakatōremitanga o te roto o Manapouri. Nā tēnei niupepa i whakauru mai ngā tikanga tā rongo kōrero i te whārangi mātāmua i te tau 1963, ā, nāna i tīmata te mahi haina ā-ingoa a ngā kaikawe kōrero. I waenga i ngā tau 1968-1972 ka whakaputaina hei tēpara, kātahi ka hoki ki te hōputu whārangi rahi.
I te tau 1964, nā te kōkiri a Lord Thomson ki te hoko i te Wellington Publishing Company i tīmata tētahi pakanga hoko ohorere, ā, ko te kaiwhakaputa nō Ahitereiria ko Rupert Murdoch te toa i te mutunga iho. Nā te 1965 Media Ownership Act i whakaheke te āhei o te hunga o tāwāhi ki te hoko hea i ngā kamupene pāpāho o Aotearoa ki te 20 ōrau, engari i āta piki haere ano ngā puritanga a Murdoch ki te 49 ōrau. Nā konei ka riro te mana nui i tōna News Corporation, i muri i te mukunga atu o taua ture i te tau 1974. I te tau 1972, ka hanumi ngā kamupene nāna te Dominion me tōna hoa tauwhāinga te Evening Post, ā, ka tino whanake haere te kamupene i hua ake, a Independent Newspapers Ltd (INL) rā roto i ngā hoko ohorere maha. Ko tēnei kamupene tētahi o ngā tino kamupene pāpāho nui whakaharahara e rua o Aotearoa.
Nō te marama o Hūrae 2002, ka hanumi ngā niupepa e rua o Pōneke o INL kia kotahi te niupepa, ko te Dominion-Post o te ata. I te tau i muri mai nā Fairfax Media, te kamupene tōpū nui o Ahitereiria, i hoko te nuinga o ngā hea whakaputa niupepa, pukapuka o INL, tae atu ki te Dominion-Post mō te 1 piriona tāra.